Reljef Bora i njegova okolina stvaran je tokom duge geološke prošlosti, pod uticajem više unutrašnjih i spoljašnjih agenasa i procesa. Zbog toga se sa punim pravom često ističe da je malo delova naše planete u kojima se kao u Karpatsko -  balkanskim planinama  sreću raznovrsniji  sastav stenovitih masa i složenija tektonska struktura. U ovoj oblasti se ističe nekoliko celina, za koje je karakterističan zonalni raspored. Pored vododrživih stena postoje i delovi terena koji su izgrađeni od vodopropustljivih krečnjaka (Kučaj, Veliki krš, Mali krš i Stol), gde se i nalazi najveći broj podzemnih oblika reljefa - pećine i jame, od kojih je većina speleološki ispitana.

POVRŠINSKI OBLICI RELJEFA

             
Reljef teritorije opštine Bor je složen i raznovrstan. To je posledica jako izražene tektonike, kao i dugotrajnog rada spoljašnjih sila i agenasa u procesu modifikovanja prvobitnih oblika i struktura. Bor se kao selo, a kasnije i kao grad razvio na dolinskim stranama Borskog potoka na nadmorskoj visini između 350 i 450 m. U okruženju opštine Bor se nalazi nekoliko planina, među kojima se ističu: Rtanj (1.960 m), Beljanica (1.336 m), Tupižnica (1.160 m), Homoljske Planine (925 m) i Miroč (768 m). Njihovi periferni delovi zalaze uz samu teritoriju ove opštine. Međutim, značajnije su one planine koje su većim delom ili koje su u potpunosti na opštinskoj teritoriji. Ovde spadaju: Deli Jovan, Veliki Krš, Mali Krš, Stol, Crni vrh i Paleovulkanske kupe Tilva Njagra, Tilva Mika, Krše Satuli, Kumastakan i druge. Sve navedene planine i uzvišenja u reljefu mogu se veoma uspešno uvrstiti u kompleksnu turističku ponudu opštine Bor i na ovim bi se lokalitetima mogla obavljati različita turistička kretanja – rekreativna, izletnička, ekskurzivna i druga.
Deli Jovan je planina dugačka 19  km, a široka 5 - 7  km. Njene strane  su izrazito disecirane i zbog toga je teško prohodna. Pravac pružanja ove planine je severozapad -  jugoistok  i odlikuje se blago zaobljenim Crnim vrhom ( 1.141 m), najvišom tačkom u reljefu. Genetski pripada Karpatsko – balkanskom sistemu mlađih venačnih planina i odlikuje se bogatim i prostranim šumskim kompleksima i manjim površinama pod livadama. Na ovim terenima javlja se  zlato u ljuspama zajedno sa kristalima pirita. Zbog toga ovde postoje tragovi davnašnjeg rudarstva, a poznato je i ispiranje zlatnih zrnaca iz nanosa reka koje teku ovim prostorom

Kučaj se nalazi u jugozapadnom perifernom delu opštine Bor i zajedno sa Javorištem, Malinikom, Brezovičkom površi, Mikuljskom površi i Dubašnicom, predstavlja zanimljivu celinu tipa visoravni, koja je jedinstvena na teritoriji čitave Srbije. Ova planina je dugačka 40  km i široka 30  km. Klisura Zlotske reke, Resave i Crnog Timoka je okružuju, a nadovezuje se na Čestobrodicu i dolinu Velike Morave. Najviši vrh ove planine je Veliki Malinik (1.158 m), koji se nalazi na nekoliko kilometara zapadnije od sela Zlot. Jedan deo Kučaja je dobro pošumljen i naziva se Javorište. Potoci koji ovde izviru, kada stignu na krečnjačku podlogu, počinju da poniru i to je razlog zbog koga se u obodnim delovima Kučaja javljaju i brojne pećine, kao predstavnici podzemnih kraških oblika reljefa. Brezovačka površ, kao još jedna reljefna celina na Kučaju, je raščlanjena dolinama većih potoka. Dubašnica, kao istočni deo Kučaja se izdvaja kao predeona celina interesantna za geomorfologe, speleologe, hidrologe, planinare, lovce, ljubitelje prirode i turiste. Površina Dubašnice je 82  km2. Kraška površ Dubašnice ima nadmorsku visinu od 850 m do 1000 m,  sa najvišim vrhovima : Mošulj (1..036 m) i Stobori (1.045 m). Ovde su zastupljene brojne vrtače, a sredinom površi usečena je dolina ponornice Dubašnice. Za vreme jakih prolećnih kiša i otapanja snega, tok ove reke dospeva i do Zlotske reke, a leti se gubi u pukotinama krečnjaka i teče podzemno. Postoji još ponornica kao što su: Volaj, Demizlok, Pojenska i Mikuljska reka, što znači da je Dubašnica bezvodna na površini, a bogata vodom u unutrašnjosti krečnjačke mase.
Veliki Krš je planina visine 1.148 m,  koja se nalazi na desetak  kilometara severozapadno od Bora, odnosno istočno od železničke pruge Bor-Majdanpek. Veliki Krš je dugačak 9  km i širok 3  km na više lokaliteta ima šumskih kompleksa, ali ima i teško pristupačnih lokacija iskonski čiste prirode, koji mogu biti interesantni planinarima, ljubiteljima prirode, izletnicima i sl.
Mali Krš sa najvišom tačkom Garvan (929 m), nastavlja se na Veliki Krš u pravcu severa. Dugačak je 6 i širok 2  km. Predstavlja deo krakova između izvorišnih krakova Porečke reke i Peka. Izgrađen je od krečnjaka i veoma dobro pošumljen. Krečnjak na nekim mestima dostiže debljinu od 50-150 m.
 Stol je najviši (1.155 m) i najseverniji deo planinskog prostora Goli Krš, koji se smestio između Velikog Krša i Deli Jovana. Posle Velikog Malinika, Stol je drugi po visini vrh na teritoriji opštine Bor, pa je samim tim i jedan od najlepših vidikovaca u ovom delu Srbije. Nalazi se 10  km severoistočno od Bora, sa kojim je povezan lokalnim putem koji se odvaja od pravca Bor - Bela Reka -Tanda. Stol je rasedima odvojen pa se može smatrati horstom. Na površini se zapažaju kraški oblici reljefa dok hidrografskih objekata nema. Oni su u podnožju planine predstavljeni vrelima, od kojih je vrelo u Donjoj Beloj Reci kaptirano za vodosnabdevanje. Tektonskim pokretima su ovde otkrivene najstarije stene u našoj zemlji. Stol ima idealne uslove za razvoj planinskog, izletničkog, vikend, ekskurzivnog i drugih vidova turizma.  
Crni Vrh visok 1.043 m zajedno sa Tresetom (1.284 m), najvišim vrhom Kučaja, daje ovoj planini poseban značaj i izgled. Crni Vrh se nalazi na krajnjem severu Kučaja i predstavlja samo deo razvođa između izvorišnih krakova i pritoka Timoka na istoku, Mlave na zapadu i Peka na severu. Iz pravca Bora, Brestovačke banje i Borskog jezera lako je pristupačan, jer je nedaleko od asfaltnog puta Bor-Žagubica. Od Bora je rastojanje svega 30  km. Kao deo šumskog kompleksa Kučaja, koji je poznat po vrednim i najkvalitetnijim bukovim šumama kod nas, omogućuje i razvoj lovnog turizma u okruženju.
Tilva Njagra se nalazi na prostoru između Brestovačke banje Borskog jezera i Zlota. Dostiže visinu od 770 m i sa bočnom kupom Tilva Mika (626 m) čini jedinstvenu celinu. Predstavlja ostatak prave vulkanske kupe sa tragovima kratera na vrhu.
Krše Satuli  je visine od 380 do 400 m. Odlikuje se simetričnošću, koja je veoma privlačna. Iznad korita Zlotske reke diže se do visine od 190 m. Upravo je  usecanje korita Zlotske reke  uslovilo njen istaknut visinski položaj. Na stranama vulkanske kupe nema većih jaruga, rečnih korita i dolinica. Pošto je od krečnjaka na njoj nema većih površinskih oticanja i stvaranja tokova, te je vulkanska kupa  zasečena samo sa zapadne strane kojom teče Zlotska reka.
Kumastakan je poznata i pod nazivom Tilva Kumostaku, i nalazi se blizu podnožja Crnog Vrha, nedaleko od gornjeg toka Zlotske reke. Osnova kupe široka je 1  km, a relativna visina dostiže 250 m. Na čitavom Balkanskom poluostrvu ne postoji sličan teren ovom, pa on zaslužuje posebnu pažnju istraživača i može biti predmet posebne turističke valorizacije.

PODZEMNI OBLICI RELJEFA

            Kraški tereni teritorije opštine Bor predstavljaju se krečnjacima i dolomitima, čija debljina na pojedinim lokalitetima premašuje 150 m. U ovim stenama koje se odlikuju bezvodnošću na površini i specifičnom hidrografijom u unutrašnjosti krečnjačke i dolomitske mase, sreću se brojni i raznovrsni površinski i podzemni oblici reljefa. Oni su davno privukli pažnju istraživača, pa su speleolozi detaljno istražili kras Dubašnice, Velikog Krša, Malog Krša i Stola. Tokom vremena kartirano je 222 speleološka objekta, od kojih je 199 pećina i 23 jame.

             Od najznačajnijih podzemnih kraških oblika, koji su vrlo bitni za turističko iskorišćavanje, mogu se izdvojiti: Lazareva pećina, pećina Vernjikica, Vodena pećina, Mandina pećina, Sifonska jama - estavela, pećina Hajdučica, Stojkova ledenica i sve one pripadaju tzv. sistemu Zlotskih pećina.

Lazareva pećinase nalazi u istočnoj podgorini Kučaja i udaljena je od Zlota  3  km. Ulaz u pećinu je s leve strane Lazareve reke, na izlazu iz njenog kanjona. Čitava pećina je izgrađena u krečnjačkom brežuljku Pripor, koji je visok 55 m (iznad ulaza u pećinu), dugačak 250 m i širok 120 m. Ulaz u pećinu se nalazi na visini od 291,41 m,  odnosno 6,71 m iznad korita Lazareve reke i jakog kraškog vrela ispred ulaza. Od tog vrela, jednog periodičnog izvora i jednog izvora sa desne strane formira se Lazareva reka, koja se uliva u Zlotsku reku posle 875 m toka.
Po legendi, pećina je dobila ime po knezu Lazaru, jer se navodno vojska nakon Kosovskog boja ovde sklonila. Dokaz za to su kosti domaćih životinja, koje su rasute svuda po pećini. U tursko vreme pećina je bila zazidana da bi se tu krili hajduci i zbegovi.
Hum Pripor je izgrađen od slojevitih krečnjaka donje krede, koji padaju prema jugu pod uglom od 12 - 200. Hemijski sastav krečnjaka i pećinskog nakita, pokazuje visoko učešće kalcita (SaSO3).

Lazareva pećina se sastoji od dva horizonta pećinskih kanala: suvih - fosilnih i rečnih - aktivnih. Prva grupa je pristupačna, dok su kanali mlađe evolutivne faze ispunjeni vodom stalno ili periodično. Ulaz u pećinu širok je 15,2 m a visok 5,42 m. Iznad ulaza se diže vertikalna litica visine 25 m. U pećini je izdvojeno nekoliko dvorana: Ulazna dvorana,  Prestona dvorana,  Dvorana Blokova, Arsina dvorana , Koncertna dvorana i Dvorana slepih miševa.  
 Ulazna dvorana - Njoj pripada deo glavnog kanala. Iz ulazne dvorane odvaja se nekoliko kraćih, užih i nižih kanala. Sa leve strane odvaja se kaskadni kanal, a sa desne tri kanala koja se dalje račvaju na nekoliko krakova, koji dopiru do podzemnog toka ili su periodski plavljeni. Severozapadni kanal sastoji se iz Prestone dvorane i Dvorane Blokova. Prestona dvorana je najbogatija pećinskim nakitom. Preovlađuju salivi i draperije i dugački, vitki i masivni stalaktiti, često u obliku masivnih i razgranatih lustera. Na kraju dvorane se nalazi piramidalni blok, koji liči na srednjevekovnu kulu pa je po tome nazvan Kula kneza Lazara. Dvorana blokova je najviša dvorana Lazareve Pećine. Rušenje i salamanje tavanice u ovoj dvorani je sprečilo normalno oticanje podzemne reke i izazvalo privremeno ujezeravanje. Danas postoji periodski tok – kanal. Arsina dvorana je po izgledu najlepša dvorana Lazareve pećine. Ime je dobila po M.Arsiću, članu speleološke grupe iz Valjeva, koji je jedini uspeo da se provuče kroz suženje i ispita dvoranu (dužina suženja je 3,5 m). U ovoj dvorani od nakita se ističu pećinski stubovi, stalagmiti, bigrene i kalcitne kade, od kojih su one duž levog zida ispunjene vodom. Nakit je od belog kalcita ali ne svetluca. Sa poda Koncertne dvorane diže se nekoliko grupa stalagmita visokih do 2,2 m i najveći je Dirigent. Dvorana počinje draperijom a završava se ogromnom glavom bizona. Preko odseka od deponovanog bigra, visokog 2 - 3 m, prelazi se u Dvoranu slepih miševa. Ime je dobila po velikoj koloniji slepih miševa koji su se u ovu dvoranu preselili nakon otvaranja ulaza. U prilog tome ide čist pećinski nakit, što ne bi bio slučaj da je kolonija od uvek živela u dvorani.
            U hidrološkom pogledu u Lazarevoj pećini postoje tri vrste kanala. Suvi, periodski plavljeni i rečni. Suvom kanalskom sistemu pripada veći deo pećine, i tu postoji samo voda kapavica čija se količina sezonski koleba i koja puni bigrene kade. Periodski kanalski sistem ima vode povremeno, dok se u izdubljenim delovima korita i sifonima voda zadržava tokom cele godine. Ovde voda protiče posle topljenja snega ili posle izuzetno jakih kiša. Rečnom horizontu pripadaju najmlađi pećinski kanali i pukotinski sistemi. Iz stalnih rečnih kanala voda izbija ispred ulaza u pećinu u obliku jednog jakog sifonskog vrela i jednog periodičnog izvora. Ova vrela nije moguće meriti, jer su potpuno ili delimično potopljena.
            Klimatske karakteristike Lazareve pećine - Sve do uređenja, Lazareva pećina je bila skoro zatvorena i njena mikroklima se znatno razlikovala od klime okoline. Otvaranjem sadašnjeg ulaza omogućeno je lakše prodiranje spoljašnjih klimatskih uticaja i na taj način je Lazareva pećina zadobila ublaženi režim spoljašnje klime. Te promene su štetno uticale na ovaj pećinski sistem i na procese koji su se u njemu odvijali. Tu se pre svega misli na izgradnju pećinskog nakita. 
Promena klime i češća pojava čoveka u pećini uticali su i na živi svet pećine. U Ulaznoj dvorani na tavanici i zidovima danas ima mahovine i lišaja. Slepi miševi su se povukli u toplije i nepristupačnije delove pećine i skoro potpuno je nestala njihova kolonija iz Koncertne dvorane. Ranija mikroklima je najbolje očuvana u najudaljenijim i najizolovanijim delovima pećine, kao na primer u Dvorani slepih miševa.

Vernjikica se nalazi na levoj strani kanjona Lazareve reke. Pripada istočnom obodu Kučaja, kao Lazareva pećina, od koje je udaljena 1.075 m u pravoj liniji uzvodno, dok je po pešačkoj stazi udaljena 1,5  km. Visinska razlika između ove dve pećine je 163,18 m. U narodu nije poznato pravo značenje njenog imena. Neki misle da je to naziv jedne vrste mrava, a drugi da dolaze od vlaške reči vrenjika - što znači vredna. Takav epitet se upotrebljava za objekte izuzetnih osobina, vredne pažnje, neponovljive, što Vernjikica svakako zaslužuje.
Ulaz u Vernjikicu nalazi se na kontaktu litice visoke preko 200 m i velikog sipara, koji se pruža sve do korita Lazareve reke.  Za levu stranu kanjona karakteristična je smena krečnjačkih grebena i siparskih pojaseva. Od grebena se ističu Sova i Slon, koji su ta imena dobili po svom izgledu, u vreme istraživanja Vernjikice.

Ulaz u pećinu je neugledan: širok je svega 3,4 m a visok samo 2,5 m. Nalazi se na strmoj stepenastoj litici. Sam ulaz nalazi se na visini od 454,59 m. U Vernjikici, kao kompozitnoj pećini, moguće je razlikovati više dvorana spojenih suženjima.

• Prijemna dvorana - je ime dobila po svojoj  budućoj nameni, dakle, trebalo je da se u njoj prikupljaju posetioci pre obilaska pećine. 
• Kaskadna dvorana – se stepenasto spušta do ulaza u tzv. Vilin grad. Neki zidni ukrasi (kao Kalimero) su monumentalni.
• Visoki kanal –U ovoj dvorani nalaze se stalagmiti visoki i do 8,5 m (Kaciga) a ima i stalaktita u obliku lustera.
• Vilin grad –dobio je ime po fantastičnim pećinskim oblicima koji liče na okamenjene ljude, životinje, biljke, predmete i dr. Po tome su ovi ukrasi i dobijali imena: Pećinski čovek, Baba, Porodica, Blizanci, Noj, Kuče, Džinovska gljiva, Lav i mnogi drugi.
• Ponorska dvorana
• Koloseum je najveća dvorana u Vernjikici. Dobio je ime po svom obliku i dimenzijama, a posebno po brojnim porušenim stubovima ogromnih dimenzija koji leže razbacani po podu. Taj prizor liči na rimski Koloseum. Koloseum je jedna od najviših pećinskih dvorana u našoj zemlji, maksimalne visine 50,7 m pa je samim tim dvorana viša i od koncertne dvorane Postojinske pećine.  
• Mramorje
• Gotska katedrala nije fizički odvojena od Mramorja, ali se od nje razlikuje po tipu nakita. Glavna karakteristika tog nakita su masivni, blago izrezbareni stalaktiti, koji se na nekoliko mesta skoro dodiruju sa stalagmitima. Druga karakteristika nakita su elegantne draperije, koje dekorišu oba zida dvorane. Sve to podseća na katedrale gotskog perioda, i po tome je ova dvorana i dobila ime.

 Sala oružja – Eliptička dvorana, koja je ime dobila po stalaktitima u obliku kopalja, bodeža, mačeva

  

• Mermerna dvorana –Ovo je deo pećine koji raspolaže najkvalitetnijim nakitom izgrađenim od belog kristalnog kalcita. Mogu se izdvojiti, kao najlepši, stalagmiti Venera i Srebrna jela.
• Siparska dvorana – je poslednja dvorana u sistemu Vernjikice. Ime je dobila po siparima.

Vodena pećina – nalazi se na novoj litici kanjona Mikuljske  reke, pri njegovom vrhu. Ime je dobila po vodi kapavici koja ispunjava bigrene kade i zadržava se tokom cele godine. Bogata je svim vrstama pećinskog nakita, mada najveću pažnju privlače beli stalagmiti i stubovi. Pod dvorane je obložen pegavim bigrom (tamno siva osnova i bele pege).
Mandina pećina – nalazi se s desne strane suve doline, koje se vezuje za Zlotsku reku neposredno uzvodno od ulaza u Veliku pećinu (Gaura mare ili Burćeva pećina). Nalazi se na visini od 370,05 m. Mandina pećina otkrivena je tek 9.7.1976. godine i tada je u nju po prvi put kročio čovek.
Iako ne spada u velike objekte, ova pećina raspolaže lepim i veoma retkim pećinskim nakitom. Najviše su zastupljeni šareni zidni ukrasi (crveni i beli) – salivi i draperije, a zatim vitki kao sveće tanki stalagmiti. Posebno je interesantno to što je sve čisto i netaknuto.
Na predlog planova Speleološke grupe iz Valjeva, koji su učestvovali u ekipi R. Lazarevića, pećina je dobila naziv “Mandina pećina”, u spomen tragično preminulog speleologa Vladimira Mandića – Mande.

Sifonska jama – estavela – Nalazi se na desnoj strani suve dolinice, naspram Mandine pećine i predstavlja veliku retkost u krasu Srbije. Niža strana je visoka 13 m,  a viša preko 36 m. Dno jame zatvoreno je krupnim blokovima i drugim materijalom. Jedino je prema zapadu očuvano proširenje, koje se završava sifonskim   kanalom, ispunjenim sitnim peskom.
Sifonsko vrelo više nije aktivno, a nekada je voda isticala, i tada se jama pretvarala u jezero.   
Hajdučica - Ulaz se nalazi na visini od 810 m. Hajdučica spada u red vrlo složenih ponorskih pećina, gde se razlikuje više ponorskih nivoa, počev od 810 do 750 m visine. U svim slučajevima radi se o ponorima Mikuljske reke. Pošto se u blizini nalaze još 3 pećine (Ljubinkova, Vodena i sadašnja Ponorska pećina Mikuljske reke). Ukoliko bi se naknadnim istraživanjem otkrila veza između ovih objekata, dobio bi se najveći pećinski sistem na Dubašničkom krasu.

Stojkova ledenica - Nalazi se na Dubašničkoj kraškoj površini. Poznata je u stručnoj literaturi i ispitivao ju je i Jovan Cvijić. Otvor jame je eliptičnog oblika (30 x 17 m). Duža osa je orijentisana prema jugozapadu i asimetrična je. Dubine je od 26 do 47 m,  a maksimalna visina iznosi 865 m. Dno jame zasuto je materijalom različite krupnoće, a u jednom delu jame zadržava se sneg čitave godine, pa se zato i zove ledenica. Kada nije bilo dovoljno vode za stoku preko leta, čobani su silazili u jamu i vadili sneg. Za spuštanje su koristili dugačka bukova stabla i konopce.